DE SLAG BIJ DE PLATA RIVIER

 De verliezen aan koopvaardijschepen in de Zuid-Atlantische Oceaan, waarvan de Clement de eerste was, die op 30 september 1939 tot zinken werd gebracht, wezen al sedert lange tijd op de aanwezigheid van een Duitse kaper, waarschijnlijk een "vestzak-slagschip," in deze wateren. 
De drie Britsche kruisers die aldaar ter beschikking waren, de Ajax, de Achilles en de Exeter, zochten het Zuid-Atlantische Oceaan gebied nauwkeurig af. Toch was het niet voor de derde december 1939, toen hun onderlinge afstand meer dan 2000 mijlen bedroeg, dat een Brits koopvaardijschip, de Doric Star, signaleerde dat het door een Duits slagschip, van het "vestzak-formaat " werd aangevallen, ongeveer halverwege tusschen Sierra Leone en Kaap de Goede Hoop. Commodore, nu Admiraal Harwood, de commandant van het Britse smaldeel, die zich aan boord van de Ajax bevond, trok niet zonder reden de gevolgtrekking dat het vijandelijke slagschip, wetende dat zijn aanwezigheid door de Doric Star was gesignaleerd vóór diens radiozender vernield werd, wel zou trachten de oceaan over te steken. 


De kruiser Exeter, die aan de strijd bij de Plata-rivier deelnam, ging door met vuren
totdat het laatste kanon buiten werking was gesteld, hoewel het schip herhaaldelijk
werd getroffen en in brand geschoten werd.

Nadat Commodore Harwood tot de overtuiging was gekomen dat van de drie mogelijke bestemmingen van de vijand, die meer dan 1500 zeemijlen van elkaar verwijderd waren, de Zuid-Amerikaansche rivier Rio de La Plata het waarschijnlijkst was, gaf hij zijn eskader order om zich op een punt, 150 mijlen buiten de monding van de rivier, te verzamelen.
Het is hier van belang te vermelden, dat een slagschip van het vestzak-type een gewicht van 2350 kilogram aan granaten in een enkel salvo de lucht in kan slingeren, tegenover een gewicht van 1568 kilogram door de drie Britse kruisers tezamen ; bovendien was het Duitse slagschip zwaar gepantserd, hoewel de Britse kruisers een grotere snelheid konden ontwikkelen en gemakkelijker te manoeuvreren waren.

Commodore Harwood, bevelhebber der Britse kruisers die de overwinning op de Graf Spee behaalden.

Door de meesterlijke navigatie der Britse kruisers waren deze de morgen van den 12de december om 7 uur op de afgesproken plaats. Zij brachten de dag door met herhalingsoefeningen van de te verwachten operaties, een manoeuvre zoals ze er reeds velen hadden uitgevoerd vóór den oorlog.
Op den morgen van den 13de december werd er rook aan den horizon waargenomen en de Exeter seinde : "Waarschijnlijk een slagschip van het vestzak-formaat. De lange tijd van afwachten en de voortdurende spanning, die gepaard gaat met het afzoeken van de horizon naar een vijand die misschien nooit zou komen opdagen, was teneinde. De vijand was in zicht : de Admiral Graf Spee ! Twee minuten later werd het vuur op lange afstand geopend, terwijl de drie kruisers met groote snelheid naderden. De Graf Spee vuurde in twee richtingen ; een der geschutstorens was op de Exeter gericht en de andere op de Ajax en de Achilles. De Exeter talmde niet met haar kanonnen op een afstand van 16.500 meter in te stellen, en al dadelijk in het begin scheen haar vuur de vijand, die zijn zes 280 mm kanonnen op de Exeter gericht had, te verontrusten. 

Daarop was de beurt aan de Ajax en de Achilles, die dankzij de opleiding der bemanning in het scherpvuren, onmiddellijk een nauwkeurig en onafgebroken vuur openden. Spoedig daarop werd de Exeter getroffen ; op de brug werden, behalve de Commandant en twee anderen, allen gedood of gewond ; de spreekbuizen, die de brug met de machinekamer verbonden, werden buiten werking gesteld en gedurende een ogenblik was men het schip niet meer meester. De bekwaamheid van de bemanning echter redde de situatie. Het schip werd opnieuw gevechtsklaar gemaakt en de Commandant begaf zich naar het achterschip om een nieuwe aanval voor te bereiden. In de loop van de merkwaardige jacht die toen volgde, bestookten de drie Engelse schepen hun gevaarlijke tegenstander, ondanks de schade die deze hun had toegebracht. De Exeter werd opnieuw tweemaal getroffen en een hevige brand ontstond aan boord. De Achilles werd door een 280 mm granaat getroffen, doch ondanks dit alles was het Britse eskader tegen de avond nog maar vier mijl van den Admiral Graf Spee verwijderd, die midscheeps in brand stond en niet regelmatig en nauwkeurig meer scheen te kunnen vuren. De Exeter moest zich uit de strijd terugtrekken, daar haar laatste kanon buiten gevecht was gesteld. Het feit dat de Exeter drijvende kon blijven en nog in staat was een lange afstand of te leggen, was te danken aan de bekwaamheid van haar bouwers en de moed en de volharding der bemanning.


De kruiser Ajax die in de slag bij de Plata-rivier grote roem verwierf, onderscheidde 
zich ook later in de Middellandse Zee.

Commodore Harwood veranderde daarop van taktiek; hij berekende dat zijn lichter geschut en zijn torpedo's op kortere afstand een meer beslissende uitwerking zouden hebben, en besloot om de vijand tot het vallen van de avond to schaduwen. Het risico dat hij zou lopen door de strijd met de twee overgebleven kruisers, gedurende de dag voort te zetten, was te groot. Hij gaf dus volgens een vooropgesteld plan de 10.000 ton kruiser Cumberland, die zich bij de Falkland Eilanden bevond, het bevel om zich met grote spoed bij hem te voegen. 
De Cumberland had ondertussen een boodschap opgevangen, die gedurende de strijd was uitgezonden en was al onderweg; zij arriveerde ter plaatse toen het drama juist ten einde liep.


Het slagschip-in-zakformaat, de Admiral Graf Spee, dat Duitsland op de vloot-revue te Spithead gedurende
de Engelse kroningsfeesten vertegenwoordigde en waarop Hitler zich naar Memel begaf op één
van zijn eerste triomftochten.

Het werd al spoedig duidelijk dat de Graf Spee van plan was in de monding van de Plata Rivier toevlucht te zoeken; waarop Commandant Harwood besloot om zijn schepen zo op te stellen dat, als de Graf Spee hier inderdaad toe over zou gaan, zij niet meer ontsnappen kon. Het Duitse slagschip ging tegen zonsopgang van den 14de december voor de rede van Montevideo voor anker. Het heeft geen nut om de lange uren van wachten te beschrijven. Dag en nacht hielden de Britse schepen ononderbroken de wacht en in de kleinste bijzonderheden werd een plan uitgewerkt om de Graf Spee, wat deze ook zou besluiten te doen, ten ondergang te brengen. Op zondag, 17 december, om 5.30 uur 's avonds, werd er bericht ontvangen dat de Graf Spee het anker had gelicht; het einde scheen nabij. Het schip verliet de haven en zakte de riviermond af. Om 8.45 uur seinde het vliegtuig van de Ajax het volgende bericht: "De Admiral Graf Spee is door eigen bemanning opgeblazen op ongeveer 6 mijl ten zuid-westen van Montevideo in ondiep water." 

De Britsche schepen passeerden het wrak op 4 mijl afstand en de commandant noteerde in het scheepsjournaal : Het is donker. Het wrak staat over zijn gehele lengte in brand; de vlammen reiken tot bovenaan de commandotoren. Het is een groots en tevens een bemoedigend gezicht."
Zo had de Britse Zeemacht het schip, dat eens de trots der Duitse Marine had uitgemaakt, tot een onteerend einde gebracht. Het schip dat Duitsland op de vlootrevue te Spithead gedurende de Engelse kroningsfeesten had vertegenwoordigd en dat Hitler op een van zijn eerste triomftochten naar Memel had gebracht.


Een matroos van de wacht aan boord van een Britse kruiser, zoekt de horizon af naar
de Admiral Graf Spee, die eindelijk na twee maanden, op 13 december, werd gesignaleerd.

We hoeven hier verder niets meer aan toe te voegen, behalve misschien de laatste woorden uit het journaal van Commandant Harwood over het verloop der operatie : „ Het geeft mij groote voldoening u te kunnen melden dat de machines en het materiaal van Z.M.'s schepen van de hoogste kwaliteit zijn gebleken en dat zij tegen het voortdurende geweld van de strijd uitstekend waren opgewassen. Wat mij vooral ook getroffen heeft is het hoge peil der voor-oorlogse opleiding. Alles wat zich in werkelijkheid heeft afgespeeld, was menigmaal gedurende manoeuvres herhaald."
Het zal u interesseren dat de strategie, die werd gevolgd bij de jacht op de Graf Spee, ten minste 30 maal gedurende herhalingsoefeningen was toegepast!


Nadat de Exeter van de overwinning was teruggekeerd, wenste minister Churchill
de bemanning geluk. Zodra het schip reparaties had ondergaan, hervatte het de strijd.

"Het was belachelijk het schip zelf te vernietigen", aldus de woorden van Commodore Harwood. Maar hoe het ook zij, het kaperschip was geëlimineerd. waarmee een zeer ernstige bedreiging van de Engelse zeeverbindingen in dit deel van de Atlantische Oceaan was verdwenen. Dat dit zo snel en doeltreffend kon geschiedden was te danken aan het gedurfde optreden van enige kleine Britse eenheden die niet schroomden op zeer beleidvolle wijze een veel sterkere tegenstander aan te vatten en vast te houden, tot er versterkingen gearriveerd zouden zijn om het vijandelijke schip definitief te vernietigen.


De Admiral Graf Spee die op bevel van Hitler door haar eigen bemanning werd
opgeblazen, brandt over de gehele lengte en komt tenslotte tot zinken in de
mond van de Plata-rivier.

Dat de Duitse commandant zo vriendelijk was hierbij te assisteren, waardoor de versterkingen slechts een zinkend wrak vonden, doet verder niet ter zake. De "Graf Spee" was uitgespeeld en daar ging het om.
Zoals bekend werd de bemanning, die voor een groot gedeelte op de "Tacoma" overgestapt was, in Argentinië geinterneerd. De Duitse commandant beroofde zich enige dagen later van het leven.

.In Maart 1946 tenslotte keerde de "Ajax" terug naar het terrein van haar glorierijke actie, om het stoomschip "Highland Monarch" met 846 overlevenden van de Graf Spee" aan boord op haar tocht naar Duitsland te escorteren.