Drie Oorlogsjaren a/b Hrms “Soemba” December 1941-Augustus 1944 (3)
Een terugblik door E.R.Filon

 Op de dagen die hierna volgden heeft Hrms “Soemba” nog diverse keren vuursteun verleend en landdoelen gebombardeerd. Al spoedig bleek het niet meer nodig te zijn omdat de geallieerde troepen in rap tempo langs de kust naar het Noorden optrokken. Vanuit Palermo landden Britse en Canadese troepen van het Britse 8e leger op 3 September 1943 in de teen van de Italiaanse laars.

Tripoli.

Onze aanwezigheid was wel gewenst bij de invasie stranden van Salerno en Anzio .Maar eer het zover was , werden we eerst naar Tripoli gedirigeerd voor een dokbeurt en reparatie aan het roer.Mij niet bekend of dit het gevolg is geweest van de rondom ons inslaande granaten of de treffer op de brug ,maar feit was dat het schip soms niet meer op koerswijzigingen reageerde . We hebben een paar weken in het dok gelegen en omstreeks 7e September weer naar zee vertrokken. Even buiten de haven maakte we rendezvous met een groot konvooi en begeleidende escorteschepen.

Net voordat we onze positie in het scherm zouden gaan innemen meldde de roerganger dat er weer iets mis was met het roer. Op een gegeven moment bleven we maar rondjes varen. Deze pech werd per seinlamp aan de Senior Officer Escort gemeld ,waarop het laconieke antwoord kwam dat we maar naar de haven terug moesten voor reparatie. Terug in het dok,deden vele verhalen de ronde ,als zou eerder niet echt serieus aan het roerprobleem was gesleuteld. Echter wat gedurende de lange dokperiode niet was gelukt ,het roer naar behoren te doen functioneren,kreeg de Technische dienst het nu in enkele dagen voor elkaar.

Salerno,Anzio- Westkust Italie

Kort na de landingen bij Salerno waren we aanwezig in de geplande sector van het landingsgebied. Het was algemeen bekend dat het deze keer een zware klus zou worden .want de Duitsers vochten verbeten terug. Dat bleek al de eerste dag toen de granaatinslagen tijdens “Theewater” rondom ons vielen ,echter zonder schade aan te richten. De daaropvolgende dagen was het scenario hetzelfde als tijdens de operaties rond Sicilie,overdag in de buurt van de kust aan het front,s’nachts ten anker ,of op en neer houdend. Later toen Napels was veroverd verbleven we ook enige dagen in de haven,maar passagieren was er niet bij.Al met al was ook deze periode een (in)spannende tijd. Varend langs de kust wist je nooit op welk moment je onder vijandelijk vuur kwam te liggen.

Dat gebeurde op een late 1e platvoet toen we na vuursteun te hebben verleend van de kust weg voeren. Aan stuurboord zijde stoof de Britse kruiser “Orion” ons voorbij met de speedflag “G 25” aan de ra. Dat betekende dat haar snelheid 25 mijl was.
Ik was net op weg naar Stuurboord radiohut gelegen aan dek,naast de hut van de opperschipper. Met jalooerse blik keek ik de snelwegvarende kruiser na. Wij sukkelden met “Utmost Speed” 14 hele mijlen,achter haar aan. Nadat ik het berichtje in de radiohut had afgeleverd,stapte ik weer aan dek,deed de waterdichte deur achter me dicht en wilde net de trap op naar het seindek toen niet ver van ons vandaan,het zal misschien een 100 meter geweest zijn,nog in het kielzog van de snel wegsprintende kruiser een waterfontein hoog opspoot.Kennelijk had de vijandelijke batterij ons nog met een laatste krachtinspanning willen treffen. Dat was natuurlijk ontzettend schrikken,vooral na het gebeurde bij Sicilie.

Haven van Syracuse.

Zoals die avond dat we met heel wat schepen bij elkaar voor anker lagen in de haven van Syracuse. Wij werden ,vlak voor het invallen van de avond,plotseling aangevallen door Duitse Jacht bommenwerpers. Ik was op het seindek en zag de bommen links en rechts van ons vallen. Nog nooit te voren was ik zo bang geweest ,in de commandotoren waar ik me het veiligst voelde ,heb ik echt gebeden dat als dit ons einde was,het gauw over mocht zijn. Het doordringd gieren van de vallende bommen,de ontploffingen die hierop volgden,het geknetter en geblaf van het luchtafweergeschut ,het ging me door merg en been. Wonder boven wonder liepen wij geen schrammetje op.Even snel als de vijandelijke vliegtuigen waren gekomen,verdwenen ze weer,een rokende puinhoop van brandende schepen achterlatend. Het spreekt vanzelf dat we na deze ,voor ons goed afgelopen ervaring ,niet meer in de haven voor anker gingen.

Malta.

Een andere gebeurtenis die ik ook niet licht vergeten zal,was onze binnenkomst in Malta.We zouden hier een weekje verblijven voor een reparatie en onderhoudsbeurt. Bij het begin van de hondenwacht lagen we voor de haven. Voordat de versperring werd weggehaald moest er eerst een herkenningssein met de seinpost aan de wal gewisseld worden,een routine procedure.De twee letter seinen die we onderling uitwisselden ,moesten aan de hand van een tabel met elkaar overeenkomen.
Volgens de seinpost gaven wij echter de verkeerde letters en dat maakte ons op zijn minst “Verdacht”. Wij werden niet toegelaten ,ondanks dat in het volle licht van de seinpost schijnwerpers ,de Nederlandse vlag en naamsein wapperend aan de ra duidelijk te zien waren. Lichte paniek op de brug.
In zulke gevallen wordt dan de chef-seiner gepord,maar gelukkig voor mij boekte hij hetzelfde negatieve resultaat. Er zat niets anders op dan voor de haven op en neer te houden. Toen ik om 0600 werd afgtelost en naar kooi ging ,lagen we nog voor de haven versperring . Uiteindelijk werd het misverstand met betrekking tot het wisselen van de herkenningsseinen in de loop van de ochtend opgelost. s’Middags merkte ik ,dat we in de haven van Malta op de boeien lagen . De afkomende seiner zei dat ik bij de commandant moest komen. Met kloppend hart stond ik even later voor hem in de kajuit. Aan zijn gezicht kon ik echter zien dat allemaal mee zou vallen.Ik had het goed gezien, op de seinpost had men verzuimd op een ander tabel over te gaan.Die wisselde nl.om de 6 uren. Onbegrijpelijk dat de dienstdoende seiner dit pas na 0600 had opgemerkt. Dze mededeling en het schouderklopje van de commandant,medebestemd voor de hele seinersbrigade deed me goed. Het was een bewijs dat we onze zaakjes goed voor elkaar hadden.

Maar toch een half jaartje later, “independentlij” varend onder de zuidkust van Engeland ,onderweg naar Portsmouth,vormde(alweer) een misverstand bij het wisselen van herkenningsseinen met een Engels patrouillevliegtuig de aanleiding tot het kort daarna bijna gebombardeerd worden door twee lange afstand bommenwerpers . Hierover straks meer.

In Italie rukten de geallieerde troepen in weerwil van heftige Duitse tegenstand ,langzaam op.In het najaar van 1943 was de militaire situatie zodanig verbeterd,dat ons schip voor het bombarderen van landdoelen niet meer benodigd was,waardoor we zelfs tijd kregen om manoeuvreer oefeningen te houden. Voornamelijk met schepen van de Royal Navy.
In die tijd hadden we nog geen radiotelefonie aanboord .Koersveranderingen werden met de seinlamp doorgegeven en vooral s’nachts bij verduisterd varen en afgeschermde aldislamp was het extra opletten om het juiste koerswijzigings en kort daarop volgend uitvoeringssein correct op te nemen. Deze verbindingsdienst oefeningen waren voor commandant ,officieren en seinersbrigade zeer leerzaam. Wij leerden om te gaan met het Fleet Signal Book (FSB) de bijbel voor het optisch seinwezen. Het was een boeiend gezicht al die schepen in kiellinie op het juiste moment gezamenlijk van koers te zien veranderen en het gaf je een uiterst voldaan gevoel ,dat je als “Dutchie” tussen al die Engelse en Amerikaanse oorlogsschepen gewoon meedeed,weinig fouten maakte en de taal verstond. “Communications dominates war” dat heeft de slag in de Java zee wel bewezen.

Tot eind Januari 1944 verbleef Hrms”Soemba” in de Middellandsche Zee waarna de grote dag aanbrak dat we ,de niet van gevaren ontblote oversteek gingen maken naar Engeland. Voor velen van de Hollandse bemanning een emotioneel moment . Ofschoon de oorlog nog lang niet ten einde was en het Moederland nog steeds bezet,gingen we toch richting Nederland. Velen van de schepelingen waren sedert 1937 niet meer thuis geweest.Zij zouden in 1940 thuisvaren,maar toen brak de 2de wereldoorlog uit. In die tijd was de uitzendtermijn drie jaar voor ongehuwden en twee jaar voor gehuwden. Nu kan je je zo’n langdurige term niet voorstellen,maar toen wist je niet beter.

Februari 1944. Oversteek Gibraltar- Portsmouth.

Vanuit Gibraltar werd rendezvous gemaakt met een groot konvooi en een escorte van vele destroijers en korvetten, type “Ceram”. De Korvetten hebben tijdens de slag in de Atlantische Oceaan een grote rol gespeeld in de vernietiging van de onderzeebootvloot van de Duitse Marine.Door hun wendbaarheid en zeewaardigheid ,onderzeeboot opsporingsapparatuur en batterijen aan dieptebommen waren ze een geducht wapen in de strijd tegen de onderzeeboten van Hitler.

Het was een lange zeereis en achter in ons scherm voer een Korvet ,waarmee we dagelijs visueel(seinlamp) contact hadden. Er onstaat dan zoiets als een onzichtbare band . Het was een vertrouwd gezicht ,achteruit kijkend ,ploegend op de lange deining van de Atlantische Oceaan dat Korvet te zien varen ,conform het zig-zag schema. Totdat ik op een ochtend bij de aanvang van de voormiddag bemerkte dat wij een geheel andere plaats in het scherm hadden ingenomen . In plaats van het vertrouwde silhouet van het Korvet zag ik een snel zig-zag varende Engelse Destroyer . Later werd me duidelijk dat “ons” Korvet in de vroege ochtend uren door een Duitse torpedo was getroffen. Een groot deel van de bemanning kwam jammerlijk om in de golven vvan de Atlantische Oceaan.

Dienend als Kpl.tlg. a/b Hrms “Ceram” (1950-1953) heb ik vaak aan de ondergang van dat Korvet gedacht.De Radiohut bevindt zich ,benedendeks in het manschappenverblijf ,om aan dek te komen moet je vele waterdichte deuren door.

Het boek “The cruel sea” beschrijft een situatie op zo’n korvet ,toen bij het wisselen van de eerste/hondewacht ,het scheepje midscheeps getroffen werd door een Duitse torpedo.
Quote Op het moment van “Disaster” stonden de commandant,officier van de wacht en de seiner op de brug . Zij konden niet geloven dat hun schip was getroffen,maar de ongewone hoek van het dek en het gerommel van wegschuivende voorwerpen bevestigden hun angstige vermoedens . Er was nog een angstaanjagend geluid dat uit de spreekbuis kwam ,die in verbinding stond met de radiohut en manschappenverblijven. Het leek op het gejank van wel honderd honden opgesloten in hun hok . Het geluid was zo angstaanjagend en indringend , dat de commandant niet meer kon denken en handelen.Het waren de mannen die verrast in hun slaap geen kant meer op konden en om hulp schreeuwden .Met een enkele handbeweging klapte de commandant het deksel van de spreekbuis ,dicht,waardoor het geluid werd afgesloten Unquote.

We naderden de Engelse Zuidkust van Engeland toen het seintje van de S.O.E. kwam “Act independently ,proceed to destination” In een apart bericht werden Hrms “Soemba” en “Flores” bedankt en hogelijk geprezen voor de bewezen diensten . Daar gingen we dan in kiellinie met een matig gangetje van 10 mijl richting Portsmouth.

Op de achtermiddag kregen we bezoek van een verkenningsvliegtuig van Coastal Command en bij het wisselen van de herkenningsseinen liep het waarachtig ergens weer fout. . In ieder geval was ons sein in de ogen van het verkenningsvliegtuig niet correct. Niet lang daarna kwam een “Emergency” vijandsmelding over de radio,inhoudend dat twee Duitse destroyers waren verkend. De opgegeven positie kwam overeen met die van ons. Met alle beschikbare visuele middelen ,zoals onze grootste Nederlandse vlag uitgespreid op de bak,moesten wij de naderende Engelse vliegtuigen duidelijk maken dat wij “Friendly Dutch” waren.
Kort daarop meldde de uitkijk twee vliegtuigen recht vooruit en werden we opgeroepen voor het wisselen van herkenningsseinen. Deze keer verliep de procedure foutloos. De vliegtuigen, Engelse bommenwerpers van het Coastal Command ,scheerden een paar keer laag over ons heen waarbij de bemanning naar ons zwaaide . Toen verdwenen ze weer. Dit incident was voor ons goed afgelopen. Begunstigd door een kalme zee en een waterig zonnetje liepen we samen met Hrms”Flores” begin Maart 1944 de haven van Portsmouth binnen.

Maart –Juni 1944.
Portsmouth-Chattam Dockyard.


Met Hrms “Flores” langszij kregen we een goede ligplaats aan de kade ,recht tegenover een werkplaats waar vele Engelse meisjes werkten .De wederzijdese belangstelling was bijzonder groot en er werd menig afspraakje voor cinema of dancing gemaakt. Hoewel het nog volop oorlog was,waren deze uitgaangs gelegenheden toch opengesteld. In een schaars verlichte zaal kon je zorgeloos met je partner wegzweven,op de muziek van Victor Sylvester, Glenn Miller , Artie Shaw of Harry James en probeerde je de ellende van de oorlog even te vergeten.

Vooral het havengebied van Portsmouth had het moeten ontgelden.Vele open plekken omdat hele huizenblokken door zware bombardementen waren weggevaagd. Van de Engelse bevolking ondervonden we alleen hartelijkheid en gastvrijheid ,maar hun geografische kennis van Europa was beneden peil. Velen wisten niet eens dat Holland aan de overkant van de Noordzee ligt ,dat kleine landje was hun nog niet opgevallen, ondanks de verrichtingen van onze zee held Maarten Harpertzn. Tromp , 1e Engelse oorlog –tocht naar Chattam 1653.Met recht kan daarom worden gezegd dat de Engelsen tot de 2de wereld oorlog op een eiland leefden.

Tijdens ons verblijf in Portsmouth bezocht Koningin Wilhelmina ,Hrms schepen “Flores” en “Soemba”.Onze Vorstin heeft de gehele oorlog sterk meegeleefd met het wel en wee van de Koninklijke Marine. Verschillende opvarenden van beide schepen werden door Hare Majesteit gedecoreerd. Zij ging de brug op van Hrms “Soemba en verbleef enige ogenblikken op de plek waar Overste Sterkenburg was gesneuveld.

Na het inspectiebezoek van Luitenant Admiraal Furstner,bevelhebber der zeestrijd krachten ,vertrokken we uit de haven van Portsmouth naar Londen,Chattam Dock Yard. We gingen in het dok , bovendien moesten de lopen van de drie kanons worden vervangen. Twee lopen kwamen ter beschikking door deze van Hrms kruiser “Sumatra” af te halen,omdat dit schip niet meer in actieve dienst was . De derde loop moest “ergens”vandaan komen,want Hrms “Soemba” moest hoe dan ook bij de verwachte landingen in West Europa aanwezig zijn. Al ging het maar om een enkel Nederlands oorlogschip ,wij moesten in de voorste linie,acte de presence geven.. Uitgebreide berichten wisseling tussen commandant,Britse - Nederlandse Admiraliteit en allerlei ambtelijke instanties ,dikwijls voorzien van hele verzen,heeft er uiteindelijk toe geleid ,dat Hrms “Soemba” tijdig voor D-Day haar nieuwe kanons-loop kreeg.

Tijdens ons verblijf in Londen kregen we 14 dagen verlof .Sommigen van ons gingen naar Carlisle in Schotland waar de Koninklijke Marine een paar hotels had gehuurd,anderen vonden onderdak en gastvrijheid bij Engelse Families. We verbleven een paar maanden in Londen,die periode zal ik niet licht vergeten. Een grauwe verduisterde stad ,waar vele malen per nacht het luchtalarm ging en de vliegende bommen V-1 regelmatig ontploften.

Om het een keer zelf mee te maken logeerde ik een heel week-end in het sjieke “Marble Arch “ hotel en genoot van alle luxe en comfort van een 5 sterren hotel in oorlogstijd. Reizen met de ondergrondse was een complete openbaring en een hoogtepunt was het bijwonen van een concert gegeven door Glenn Millers 50 piece band. Hiervoor heb een paar uren in de rij moeten staan om een kaartje te bemachtigen,maar het was de moeite waard. Muziek en ontspanning s’avonds in dancings zoals Covent Garden had je nodig om niet aan de stress van de oorlog ten onder te gaan.

Een paar weken voor D-Day werd ik ziek. Hoge koorts en uitslag wezen volgens de dokter op “Mazelen”.Met spoed werd ik naar het nabijgelegen hospitaal overgebracht en bijna twee weken lang liefderijk verzorgd door bezorgde Engelse Nurses.Eigenlijk vond ik het maar niks ,om weer naar boord terug te moeten. Dat mijn aanwezigheid dringend gewenst was,drong pas goed tot mij door,toen de Engelse Verbindingsofficier Ltz Barnes mij bij de valreep opwachtte,met de mededeling dat ik voortaan dienst zou gaan doen in de radiohut. We hadden drie dienstdoende telegrafisten, de Kpl's Blom,van Tol en tlg.maat vander Wal. De Radio had een extra mannetje nodig om de Engelse Omroep te bezetten. Hiervoor zou een Engelse telegrafist moeten komen en dat was dus nu niet meer nodig.

De afgelopen jaren had ik me dank zij de medewerking van de Nederlandse Verbindingsofficier Ltz. 2 Bink en de sublieme begeleiding van de eerder genoemde Kpl.Tlg Blom ,opgewerkt tot het niveau van Tlg.der 2e klasse,althans wat het opnemen en telegraferen (Morse) betrof. Deze eervolle opdracht kwam toch als een verassing,omdat het foutloos opnemen van een storingsvrij oefenbandje iets heel anders is dan de praktijk ,waar je te maken heb met fading,niet altijd evenredig goede ontvangst en andere storende geluiden. De bediening en werking van de radioinstallatie was me ook niet vreemd.Mijn vrije tijd bracht ik door in het ontvangstation benedendeks,de D.T. (Draadloze Telegrafie). Kennis en beginselen van de Radio en Electrotechniek hield ik bij in een schrift. Nu nog koester ik dit bijna stuk gelezen cahier als een kostbaar relikwie en dierbare herinnering. Zo gebeurde het dus,dat ik de Hondewacht voor D-Day mijn allereerste wacht liep in de D.T. in plaats van in de vertrouwde omgeving van brug en seindek.

Naar het vervolg deel 4 >>>